Basın Kartı Nasıl Alınır? Türleri, Şartları ve Başvuru Süreci

Basın kartı, İletişim Başkanlığına elektronik ortamda basın kartı beyannamesi doldurularak alınır. Başvuruyu genellikle çalıştığınız medya kuruluşu onaylar; Başkanlık ön incelemeyi yapar ve başvuru, Basın Kartı Komisyonunda değerlendirilir. Kartı alabilmek için 18 yaşını doldurmuş olmak, en az lise mezunu olmak, belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak ve kural olarak 5953 sayılı Kanun'a uygun bir sözleşmeyle bir medya kuruluşunda çalışmak gerekir.

Bu rehber, 10 Nisan 2023 tarihli ve 32159 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Basın Kartı Yönetmeliği'ne (6 Haziran 2024 tarihli ve 32568 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişikliklerle birlikte) dayanır. Basın kartıyla ilgili sık sorulan soruları da yazının sonunda yanıtladık. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; başvurudan önce güncel mevzuatı ve İletişim Başkanlığının duyurularını kontrol edin.

Basın kartı nedir?

Yönetmeliğe göre basın kartı, İletişim Başkanlığınca verilen ve tüm resmî ve özel kuruluşlarca kabul edilecek resmî nitelikte bir kimlik belgesidir (m.4, m.5). Yönetmelik, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun ek 1 ila ek 8. maddelerine dayanır.

Önemli bir ayrım: Basın kartı mesleği yapmanın ön şartı değildir. Basın kartı olmadan da muhabirlik ve gazetecilik yapılabilir. Muhabirliğin ne olduğunu ve mesleğe nasıl girildiğini muhabir nedir ve muhabir nasıl olunur yazılarımızda anlattık.

"Sarı basın kartı" ne demek?

"Sarı basın kartı" ifadesi, kartın uzun yıllar sarı renkte basılmasından gelir ve meslekte hâlâ yaygın olarak kullanılır. Basına yansıyan bilgilere göre kartların rengi 2019'da sarıdan turkuaza çevrildi ve kart sahiplerinden yenileme başvurusu istendi. Yönetmelik ise kartları renge göre değil, türüne göre sınıflandırır; kartın şekli, tasarımı, güvenlik öğeleri ve üzerinde yer alacak bilgiler İletişim Başkanlığınca belirlenir ve duyurulur (m.6/2). "Sarı basın kartı" diye aranan kart da bu resmî basın kartıdır.

Basın kartı türleri

Basın Kartı Yönetmeliği'nin 6. maddesi beş kart türü sayar:

Serbest basın kartı hakkında

Serbest basın kartı, işsiz kalan gazetecinin kartsız kalmaması için düşünülmüş bir türdür. Yönetmeliğe göre başvurabilmek için en az bir yıl çalışılan medya kuruluşundan ayrıldıktan sonra bir ay içinde başvurmak gerekir. Kart, daha önce kart taşınan süreye göre sınırlı süreyle verilir:

• Beş yıla kadar basın kartı taşımış olanlara 12 ay,
• Beş ila on yıl arasında taşımış olanlara 18 ay,
• On yıldan fazla taşımış olanlara 24 ay.

Herhangi bir medya kuruluşuna bağlı olmadan yurt dışında serbest gazetecilik yapan Türk vatandaşlarına da, durumları büyükelçilik veya konsoloslukça teyit edilirse serbest basın kartı verilebilir (m.13/4). 2024 değişikliğiyle, sürekli basın kartı için aranan 18 yıllık sürenin hesabında serbest basın kartı taşınan dönemlerin en fazla 24 ayı dikkate alınır (m.14/4).

Dikkat: "Serbest basın kartı", Türkiye'de kadrosuz çalışan serbest muhabirler için genel bir kart anlamına gelmez; yönetmelikteki tanımı yukarıdaki gibidir.

Basın kartı şartları: Kimler başvurabilir?

Yönetmeliğin 8. maddesi, basın kartı talep edenlerde aranan genel şartları sayar. Başvuru sahibinin:

1. 18 yaşını bitirmiş olması,
2. En az lise veya dengi bir okuldan mezun olması,
3. Kısıtlı veya kamu hizmetlerinden yasaklı olmaması,
4. Yönetmelikte sayılan suçlardan (TCK m.53'teki süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen bir suçtan beş yıl veya daha fazla hapis cezası; şantaj, hırsızlık, sahtecilik, dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma, iftira, rüşvet gibi suçlar ile kamu barışına ve Anayasal düzene karşı suçlar; 3713 sayılı Kanun'daki terör suçları; 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 25. maddesinin ikinci fıkrasındaki suçlar vb.) hüküm giymemiş olması,
5. 5953 sayılı Kanun'a uygun sözleşme yapmış olması ve mücbir sebepler dışında işten ayrıldığı tarihten itibaren bir aydan fazla ara vermeden çalışıyor olması,
6. Medya faaliyeti dışında ticari faaliyette bulunmaması gerekir.

Süreli yayın sahipleri veya tüzel kişi temsilcileri, radyo-televizyon yönetim kurulu başkanları, kamu kurumlarında kart alabilecek çalışanlar ve yabancı basın-yayın kuruluşlarında çalışan Türk vatandaşları için 5. ve 6. şartlar aranmaz (m.8/2). Göreve bağlı kart için ayrıca Türk vatandaşı olmak ve bir medya kuruluşuna bağlı çalışmak ya da enformasyon görevlisi olmak gerekir (m.10). Medya alanında hizmet vermeyen özel şirketlerin, meslek kuruluşlarının ve yabancı temsilciliklerin yayın personeline kart verilmez (m.7/2). Suç listesinin tam hâli için yönetmelik metnine bakın.

Hangi unvanlar basın kartı alabilir?

Yönetmelik, her medya türü için kart alabilecek unvanları ayrı ayrı listeler (m.19–27). Örneğin internet haber sitelerinde imtiyaz sahibi, genel yayın yönetmeni, sorumlu yazı işleri müdürü, belirli haber alanlarında çalışan editör, muhabir, foto muhabiri, temsilci muhabir, haber kameramanı, video editörü ve sosyal medya editörü gibi unvanlar sayılmıştır (m.27). Radyo-televizyonlar, Anadolu Ajansı ve TRT için yönetmelik, haber alanında çalışmayanlara bu unvanları taşısalar bile kart verilmeyeceğini açıkça yazar.

İnternet haber sitesi çalışanları basın kartı alabilir mi?

Evet. 2022'de 7418 sayılı Kanun'la internet haber siteleri hem 5187 sayılı Basın Kanunu'nun hem de 5953 sayılı Kanun'un kapsamına alındı; Basın Kartı Yönetmeliği de internet haber sitesi çalışanlarına kart verilmesini düzenledi. Ancak sitenin de bazı şartları sağlaması gerekir. Yönetmeliğin 18. maddesine göre internet haber sitesinin:

• 5187 sayılı Kanun'a göre beyanname vermiş ve Cumhuriyet Başsavcılığı alındı belgesinin onaylı örneğini Başkanlığa sunmuş olması,
• Haber paylaşımı amacına özgülenmiş olması,
• 5953 sayılı Kanun kapsamında asgari çalışan sayısı şartını sağlaması,
• Mücbir sebepler dışında yayınının kesintisiz erişime açık olması,
• Özgün ve güncel, günlük haber veya yorum niteliğinde içerik yayınlaması,
• Abonelik veya telif yoluyla alıntı yapılan içerikte alıntının hangi yayından yapıldığını göstermesi,
• İçeriklerinin başka bir yayından aynen alıntı olmaması gerekir.

Son iki madde, ajans içeriği kullanan siteler için özellikle önemlidir: Haber ajansından alınan içerik kaynak gösterilerek kullanılmalı, sitenin kendi özgün içeriği de bulunmalıdır. Yazar Haber Ajansı da abonelerinden içeriği "Yazar Haber Ajansı" ya da "YHA" diye kaynak göstererek kullanmalarını ister; haberleri kendi editoryal katkılarıyla zenginleştirmelerini öneririz. Komisyon, internet haber sitesi çalışanlarının başvurularında sitenin tekil ziyaretçi ve sayfa görüntülenme sayılarını da dikkate alır (m.35/3).

Kontenjanlar

Yönetmeliğin 27. maddesi internet haber siteleri için kontenjan belirler:

Haber ajansı çalışanları için durum

Haber ve fotoğraf ajanslarının çalışanlarına basın kartı verilebilmesi için ajansın da şartları vardır. Yönetmeliğin 16. maddesine göre ajansın düzenli yayın yapması ya da yayınlarını elektronik ortamda iletmesi, kadrosunda daha önce basın kartı taşımış ve 5953 sayılı Kanun kapsamında çalışan en az beş gazeteci bulunması ve yaygın ya da bölgesel nitelikte bir süreli yayınla ücretli haber satış sözleşmesi yapmış olması gibi koşullar aranır. Ajanslarda kart verilebilecek kişi sayısı ise sözleşme yapılan yayın kuruluşu sayısına, abone sayısına ve kadrodaki gazeteci sayısına göre değişir (m.24). Haber ajanslarının nasıl çalıştığını haber ajansı nedir yazımızda ayrıntılı anlattık.

Basın kartı başvurusu adım adım

Yönetmeliğin 28. ve devamı maddelerine göre süreç şöyle işler:

1. Elektronik beyanname: Başvuru, İletişim Başkanlığının basın kartı sayfasındaki başvuru sisteminde basın kartı beyannamesinin elektronik ortamda doldurulmasıyla yapılır.
2. Belge yükleme: Başvuru sırasında vesikalık fotoğraf ve en az altı aylık mesleki çalışmaya dair belge sisteme yüklenir. 5953'e uygun sözleşmenin bilgileri beyannameye yazılır; Başkanlık gerekirse sözleşmeyi fiziki olarak isteyebilir.
3. Kurum onayı: Beyanname, medya kuruluşunun sahibi veya yetkili kişilerce onaylanır. Sisteme kayıtlı kuruluşlarda onay elektronik ortamda yapılabilir.
4. Ön inceleme: Başkanlık, başvuru sahibi hakkında meslek kuruluşları, Adli Sicil, SGK ve vergi daireleri gibi kurumlardan bilgi toplayabilir; şartları taşımayan başvurular reddedilir ve başvurana bildirilir. Eksik giderildiğinde yeniden başvurulabilir (m.29).
5. Komisyon değerlendirmesi: Uygun başvurular, Başkanlık temsilcileri, meslek kuruluşları ve sendika temsilcileri, sürekli kart sahipleri ile iletişim fakültesi dekanları ya da gazeteciler arasından belirlenen üyelerden oluşan 19 üyeli Basın Kartı Komisyonunda görüşülür (m.30). Komisyon, başvuranın niteliklerini, mesleki çalışmalarını, eserlerini ve ödüllerini değerlendirir; ret kararlarının gerekçesi tutanağa eklenir (m.33, m.35). Komisyon yılda en az üç kez olağan toplanır (m.34).
6. Kartın verilmesi: Olumlu karar sonrası kart Başkanlıkça düzenlenir. Yönetmelik, kart bedeli ve hizmet bedeli alınabileceğini öngörür.

Başvuru süresi ve güncel bedel hakkında kesin bilgi için İletişim Başkanlığının duyurularını takip edin. Başkanlığın basın kartı sayfasında Basın Kartları Birimi'nin destek hattı (+90 312 590 22 77) ve e-posta adresi (basinkarti@iletisim.gov.tr) yer alır.

Başvurudan önce kontrol listesi

Başvurular çoğu zaman eksik belge veya şartın henüz oluşmamış olması nedeniyle geri döner. Beyannameyi doldurmadan önce şu soruları cevaplayın:

• [ ] 18 yaşını doldurdum ve en az lise mezunuyum.
• [ ] Çalıştığım kuruluşla 5953 sayılı Kanun'a uygun, yazılı bir sözleşmem var ve sözleşme bilgilerim elimde.
• [ ] Sigortalı olarak çalışıyorum ve işten ayrıldıysam aradan bir aydan fazla geçmedi.
• [ ] En az altı aylık mesleki çalışmamı gösteren belgeleri (yayınlanmış haberler, kurum yazısı vb.) hazırladım.
• [ ] Unvanım, yönetmelikte çalıştığım medya türü için sayılan unvanlar arasında ve haber alanında çalışıyorum.
• [ ] Çalıştığım kuruluş (örneğin internet haber sitesi veya ajans) yönetmelikteki kurum şartlarını ve kontenjanı sağlıyor.
• [ ] Medya faaliyeti dışında ticari faaliyetim yok.
• [ ] Vesikalık fotoğrafım güncel ve sistemin istediği formatta.

Kurum şartları konusunda emin değilseniz, başvurudan önce çalıştığınız kuruluşun yazı işleri veya insan kaynakları birimine danışın; beyannameyi zaten kurumun yetkilisi onaylayacaktır.

Kartı aldıktan sonra dikkat edilmesi gerekenler

• Geçerlilik: Basın kartının geçerlilik süresi on yıldır; şartlar devam ediyorsa Komisyon kararı aranmadan yenilenir.
• Değişiklik bildirimi: İş yeri veya unvan değişikliği, değişiklik tarihinden itibaren bir ay içinde Başkanlığa yazılı olarak bildirilir.
• İade: İş yeri/unvan değişikliği, işten ayrılma veya iptal hâlinde kart bir ay içinde iade edilir; eski kart iade edilmeden yeni başvuru işleme alınmaz.
• Kayıp ve yıpranma: Yeni kart talebi bir takvim yılında en çok iki kez yapılabilir.
• İptal: Şartların kaybedilmesi ya da kartın başkasına kullandırılması hâlinde kart Başkanlıkça iptal edilir (m.38/1). Basın ahlak esaslarına aykırı davranışta Komisyon uyarı ya da iptal kararı verebilir; bu nedenle kartı iptal edilen kişiye, kartın iade tarihinden itibaren bir yıl geçmeden yeniden kart verilmez (m.38/2, m.38/4).
• Basın trafik kartı: Basın kartı sahiplerine talepleri hâlinde basın trafik kartı verilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Basın kartı almak için üniversite mezunu olmak gerekir mi?

Hayır. Yönetmelik en az lise veya dengi okul mezuniyetini şart koşar.

Serbest muhabirler basın kartı alabilir mi?

Göreve bağlı basın kartı için kural olarak bir medya kuruluşunda 5953'e uygun sözleşmeyle çalışmak gerekir. Yönetmelikteki "serbest basın kartı" ise işten ayrılan veya yurt dışında serbest gazetecilik yapan Türk vatandaşı gazeteciler için tanımlanmıştır.

Basın kartı başvurusu nereye yapılır?

İletişim Başkanlığının internet sitesindeki elektronik başvuru sistemi üzerinden yapılır.

Basın kartı kaç yıl geçerlidir?

On yıl. Süre dolduğunda şartlar devam ediyorsa yenilenir.

Sürekli basın kartı kimlere verilir?

En az 18 yıl mesleki hizmeti bulunan medya mensuplarına ve en az 18 yıl basın kartı taşıyan enformasyon görevlilerine ömür boyu verilebilir.

Basın kartı olmadan haber yapılabilir mi?

Evet. Basın kartı resmî bir kimlik belgesidir; gazetecilik yapmak için ön şart değildir.